نشریه بینش پرستار

شايد هيچ مرحله اي از زندگي انسان مانند دوران جنيني و پس از آن يعني دوران شيرخواري و كودكي پرمخاطره نباشد. در اين دوران نيازهاي تغذيه اي خانم باردار از اهميت خاصي برخوردار است.جنين براي تكثير سريع سلول هاي خود نياز ويژه اي به انواع مواد مغذي دارد كه بايد از طريق تغذيه مناسب مادر تامين شود.
غذائي كه در دوران بارداري مصرف مي شود نيازهاي تغذيه اي مادر و همچنين رشد جنين را تامين مي كند. بنابراين دانش مـــادر در زمينه تغذيه و رعايت تنوع و تعادل در اين زمان سهم عمده اي در تامين سلامت جنين دارد زيرا اگر مادر در طول بارداري از مواد مغذي مناسب و مورد نياز جنين استفاده نكند جنين كليه اين نيازها را از ذخائر بدن مادر تامين مي كند و با كاهش ذخائر مادر سلامت او به مخاطره خواهد افتاد.

 افزایش300کیلوکالری در روز یا 15 درصد افزایش انرژی در دوران بارداری به نسبت قبل از بارداری توصیه شده است.بنابراین تغذیه خانم باردار در دوران بارداری باید متنوع و متعادل باشد. تعادل تغذیه ای به معنای دریافت کافی از مواد مغذی برای تامین انرژی، رشد و ترمیم سلول ها است . پیروی از رژیم مخصوص و جداگانه ای در این دوران لازم نیست.در خانم بارداری که از الگوی صحیح تغذیه ای پیروی کرده است با مختصری توجه و بهبود کیفیت و کمیت مواد غذایی در دسترس و تامین انرژی، پروتئین و مواد مغذی لازم روزانه،تحقق این مهم امکان پذیر است.گروه های غذایی مختلف در دوران بارداری به شرح زیر است :

الف.گروه شیر و فراورده های آن: هر روز 3 سهم مصرف شود.یک سهم از لبنیات عبارت است ازیک لیوان (240سی سی) شیر یا سه چهارم لیوان ماست یا 50 گرم پنیر یا یک لیوان دوغ نسبتا غلیظ. شیر و فاورده های آن برای ساخت و شکل گیری استخوان های جنین لازم است. حاوی مواد مغذی مانند کلسیم، فسفر و برخی از انواع ویتامین ها از جمله ویتامین A وگروه ویتامین B به ویژه ویتامین B2 است.

ب.گروه گوشت و جانشین های آن:هر روز3-2 سهم از گوشت و جانشین های آن مصرف شود.هر سهم عبارت است از 100 گرم گوشت پخته شده یا نصف لیوان عدس یا لوبیا یا نخود پخته شده یا دو عدد تخم مرغ یا یک چهارم لیوان از انواع مغزها. خانم های باردار حداقل به 75 گرم پروتئین در روز نیاز دارند که در صورت خستگی و بیماری این نیاز بالاتر می رود. بهترین منابع غذایی حاوی پروتئین شامل گوشت قرمز،گوشت پرندگان، ماهی، میگو، حبوبات، انواع مغزها و تخم مرغ است. گوشت و جانشین های آن مانند حبوبات تامین کننده ی اصلی پروتئین، آهن، ویتامین B12 و روی هستند که در ساختمان خون و بافت های جنین نقش اساسی دارند. تخم مرغ منبع خوب پروتئینی با کیفیت عالی است که از نظر اقتصادی نیز با صرفه تر است.

ج.گروه نان و غلات:این گروه شامل انواع نان (نان سبوس دار، نان سفید، نان جو، سنگک، تافتون، بربری،لواش، نان های خانگی، خشک و...)،انواع بیسکویت، گندم (درسته یا پرک شده)، جو (درسته یا پرک شده)،ماکارونی، برنج و ذرت است.هر روز باید11-6 سهم از گروه غلات مصرف شود. هر سهم (30گرم) عبارت است از یک ورقه از نان های برش داده شده (نان تست) یا یک کف دست معمولی از نان بربری یا سنگک یا تافتون یا چهار کف دست نان لواش یا نصف نان همبرگر یا نصف نان باگت معمولی یا نصف لیوان برنج یا ماکارونی یا گندم یا جو پخته شده یا سه عدد بیسکویت معمولی. این مواد انرژی زا هستند اما در صورت مصرف بیش از حد می توانند افراد باردار را چاق کنند.

د.گروه میوه ها وسبزی ها:این گروه شامل سبزی های سبز مانند اسفناج، جعفری، کاهو و سبزی های زرد مانند هویج، کدو حلوایی و سایر سبزی ها از قبیل گوجه فرنگی و خیار می باشد. هر روز 9-5 سهم از گروه میوه ها و سبزی ها مصرف شود.هر سهم عبارت است از یک میوه یا هویج متوسط یا نصف لیوان سبزی یا میوه خرد شده یا نصف لیوان سالاد فصل. برخی از سبزی ها مانند سیب زمینی، کدو حلوایی، باقلا سبز، چغندر و ذرت به دلیل داشتن مواد نشاسته ای زیاد در مقایسه با سایر سبزی ها انرژی بیشتری دارند.

ه.چربی ها:نیاز روزانه ی خانم باردار به چربی ها 30 گرم است که به نسبت دوران قبل از بارداری 10 گرم افزایش می یابد. مقدار مناسب چربی برای کار طبیعی  بدن به ویژه عملکرد دستگاه عصبی لازم است. با توجه به نوع چربی اشباع شده و چربی اشباع نشده،باید توجه داشت که نوع اول باعث بالا بردن میزان کلسترول خون و افزایش خطر بیماری های قلبی می شود. نوع دوم کلسترول خون را پایین می آورد.از مواد غذایی این گروه می توان به روغن کنجد، روغن آفتابگردان، روغن غلات و گردو و روغن زیتون اشباع نشده اشاره کرد.ویتامین های محلول در چربی مثل A و Dو EوK جهت نقل و انتقال به اعضای مختلف بدن نیاز به وجود چربی دارند.نیاز روزانه به این گروه از مواد غذایی محدود بوده و بهتر است تمام آن از چربی های اشباع نشده باشد.

و.مایعات:در خلال بارداری حجم خون افزایش می یابد لذا خانم باردار به مایع بیشتری نیاز دارد. آب بهترین مایع است اگرچه آب میوه نیز خوب می باشد. اگر از تورم خفیف دست و پا رنج می برد محدود کردن مصرف مایعات، کمکی به او نخواهد کرد. 1.5-1لیتر مایع در روز باید به بدن برسد. واضح است که این مقدار بستگی به فصل و آب و هوا دارد ولی مقدار مایع مصرفی روزانه هرگز نباید کمتر از 6 لیوان باشد. هم مادر و هم کودک نیاز به مایعات دارند.مصرف قهوه و چای در دوران بارداری در صورتی که سبب بی خوابی، تپش قلب و ناراحتی های هضمی نشود اشکالی ندارد. در این دوران حدالامکان از مصرف نوشابه های گازدار خودداری شود زیرا عموما شیرین هستند و اشتها را نیز زیاد می کنند. مصرف الکل در دوران بارداری به دلیل اینکه خیلی زود وارد گردش خون خانم باردار و جنین می شود بسیار زیان آور است.

ز.ویتامین ها: در طول مدت بارداری لازم است که دریافت ویتامین کافی باشد.

از چه غذاهایی باید پرهیز کرد؟بعضی غذاها نگران کننده هستند و ممکن است برای جنین زیان آور باشند. پنیر ولبنیات غیر پاستوریزه، گوشت خام یا نیم پز، جگر و غذاهای تهیه شده از جگر، روغن کبد ماهی، تخم مرغ خام یا نیم پز، غذاهای حاوی تخم مرغ خام مثل سس خانگی و بسیاری از غذاهای مشکوک دیگر باید پرهیز شوند.گاهی در برخی مواد غذایی پردازش شده مثل سوسیس و کالباس، از افزودنی های مجاز به میزان بیش از حد استفاده می شود که این موضوع نگران کننده است. به نحوه ی تهیه غذا و محصولات غذایی هم باید توجه کرد. رعایت نکات بهداشتی در همه دوران های زندگی به ویژه دوران برداری اهمیت ویژه ای دارد. اگر خانم باردار یا اعضای خانواده اش حساسیت غذایی دارند باید از بادام زمینی اجتناب کنند، زیرا با توجه به احتمال ژنتیکی بودن، ممکن است جنین او نیز به این ماده ی غذایی حساس شود.

چای و قهوه: کافئین به سرعت از طریق جریان خون جذب می شود لذا محدود کردن یا قطع کردن مصرف کافئین پیش از حاملگی توصیه می شود. کافئین در چای، قهوه و بعضی از نوشیدنی های گاز دار وبسیاری از داروهای مربوط به سردرد، آنفولانزا و سرماخوردگی وجود دارد.با توجه به اینکه چای حاوی مقدار زیادی فلور است و مصرف این ماده در حیوانات ناهنجاری هایی در جنین آنها بوجود می آورد در مصرف آن در دوران بارداری نباید زیاده روی نمود.

 برگرفته از کتاب "راهنمای مامایی در بارداری"

تالیف جعفربگلو- مهران

 ( اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی قم )